– लुम्बिनीपुत्त भन्ते

बुद्धको शिक्षामा जीवन केवल संयोगहरूको परिणाम होइन। कर्म, त्यसको विपाक र वर्तमान कर्मको निरन्तरताले जीवित प्राणीको जीवनयात्रालाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले त्रिपिटकमा कर्मलाई मानिसको वास्तविक उत्तराधिकारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

अङ्गुत्तरनिकायमा भगवान् बुद्ध भन्नुहुन्छ—

“अहं कम्मस्सको, कम्मदायादो, कम्मयोनि, कम्मबन्धु, कम्मप्पटिसरणो; यं कम्मं करिस्सामि कल्याणं वा पापकं वा तस्स दायादो भविस्सामि।”

अर्थात्—म कर्मको मालिक हुँ, कर्मको उत्तराधिकारी हुँ; कर्म नै मेरो उत्पत्तिको आधार, कर्म नै मेरो सम्बन्ध र कर्म नै मेरो आश्रय हो। मैले कल्याणकारी वा पापकर्म जे गर्छु, त्यसैको उत्तराधिकारी हुन्छु।

मज्झिमनिकायको चूळकम्मविभङ्ग सुत्त (MN 135) मा पनि बुद्धले यही कर्मसिद्धान्तलाई अझ गहिराइमा व्याख्या गर्नुभएको छ—

“कम्मस्सका, माणव, सत्ता कम्मदायादा कम्मयोनि कम्मबन्धू कम्मप्पटिसरणा। कम्मं सत्ते विभजति यदिदं—हीनप्पणीतताया।”

अर्थ—“हे माणव! प्राणीहरू कर्मका मालिक हुन्, कर्मका उत्तराधिकारी हुन्; कर्म नै उनीहरूको योनि, बन्धु र आश्रय हो। कर्मले नै प्राणीहरूमा हीन–प्रणीत अवस्थाको भिन्नता ल्याउँछ।”

यस सुत्तमा बुद्धले दान, शील, आदर, अहिंसा, करुणा आदिका आधारमा मानिसको भावी जीवनमा धन, कुल, प्रभाव, आयु, स्वास्थ्य र प्रज्ञाजस्ता विभिन्न विपाक आउन सक्ने कुरा स्पष्ट पार्नुभएको छ। त्यसैले बुद्धको कर्मसिद्धान्त भाग्यवाद होइन; यो कर्म र त्यसको विपाकबीचको नैतिक कारण–परिणामको सिद्धान्त हो।

बालेन्द्र शाहको उदयलाई कर्मको दृष्टिले हेर्दा

यही पृष्ठभूमिमा नेपालको समकालीन राजनीतिक घटनाक्रमलाई हेर्दा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको उदय कर्मदृष्टिले विचार गर्न योग्य एउटा असाधारण उदाहरण देखिन्छ।

काठमाडौंको नरदेवीमा जन्मिएका र महोत्तरीको एकडारा क्षेत्रसँग पुर्ख्यौली सम्बन्ध भएको परिवारबाट आएका बालेन्द्र शाह सामान्य पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेर नेपालको प्रधानमन्त्री पदसम्म पुग्नुभएको छ। व्यक्तिगत जीवनको एउटा चरणबाट राष्ट्रिय नेतृत्वको सर्वोच्च कार्यकारी जिम्मेवारीसम्म पुग्नु आफैंमा असाधारण जीवनयात्रा हो।

बौद्ध कर्मदृष्टिले यस्तो अवस्थालाई केवल संयोग भनेर मात्र हेर्दैन। पूर्वकर्मले जीवनमा प्राप्त हुने विभिन्न अवसर र विपाकमा भूमिका खेल्न सक्छ; तर प्राप्त अवसरलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा वर्तमान कर्ममा निर्भर हुन्छ।

यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छ—“बालेन्द्र शाहको पूर्वजन्ममा निश्चित रूपमा यिनै कर्म भएका थिए” भनेर व्यक्तिगत पूर्वकर्मको ऐतिहासिक प्रमाण प्रस्तुत गर्नु बुद्धको शिक्षाको उचित प्रयोग होइन। तर त्रिपिटकले कर्मका कारण जन्म, कुल, धन, प्रभाव, अवसर र जीवनका परिस्थितिमा भिन्नता आउन सक्छ भन्ने सिद्धान्त दिएको छ। त्यसैले बालेन्द्र शाहको असाधारण उदयलाई पुण्यविपाकको सम्भावित दृष्टान्तका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

यही दृष्टिले “कर्म नै सारथी, पुण्य नै भाग्य” भन्ने कुरा अर्थपूर्ण हुन्छ।

पुण्य, दान र अवसर

बुद्धको शिक्षामा दान केवल वस्तु दिने काम होइन। दान लोभ र ममताको क्षय गर्ने अभ्यास हो। श्रद्धा, निर्मल चित्त र करुणापूर्वक गरिएको दान पुण्यकर्म हो।

संयुक्तनिकायमा बुद्धको वचन छ—

“ये नं ददन्ति सद्धाय
विप्पसन्नेन चेतसा;
तमेव अन्नं भजति,
अस्मिं लोके परम्मि च।
तस्मा विनेय्य मच्छेरं,
दज्जा दानं मलाभिभू;
पुञ्ञानि परलोकस्मिं,
पतिट्ठा होन्ति पाणिनंति।”

अर्थ—श्रद्धा र प्रसन्न चित्तले दान गर्ने व्यक्तिले त्यसको फल यस लोकमा र परलोकमा पनि प्राप्त गर्छ। त्यसैले कञ्जुस्याइँलाई हटाएर दान गर्नुपर्छ; पुण्य प्राणीहरूको भावी आधार बन्छ।

बौद्ध परम्परामा दान पारमिता पनि महत्त्वपूर्ण छ। दान पारमिता भन्नाले केवल सम्पत्ति बाँड्नु होइन; त्याग, उदारता, करुणा र स्वार्थको क्षयतर्फ अघि बढ्नु हो। त्यसैले कुनै व्यक्तिको सार्वजनिक जीवनमा देखिने सेवा, त्याग, जनहित र परोपकारलाई पनि कर्मको दृष्टिले हेर्न सकिन्छ।

तर यहाँ पनि मूल प्रश्न एउटै रहन्छ—अवसर प्राप्त हुनु एउटा कुरा हो, त्यसको सदुपयोग गर्नु अर्को कुरा हो।

अवसर प्राप्त हुनु एउटा कुरा, सदुपयोग गर्नु अर्को

पुण्यले अवसर दिन सक्छ; तर अवसरको दिशा वर्तमान कर्मले निर्धारण गर्छ।

मानिसले राम्रो जन्म पाउन सक्छ, धन पाउन सक्छ, प्रभाव पाउन सक्छ, उच्च पद पाउन सक्छ; तर त्यसबाट उसले के गर्छ भन्ने कुरा अर्को कर्म हो।

त्यसैले प्रधानमन्त्रीको पदमा पुग्नु मात्र अन्तिम उपलब्धि होइन। त्यो एउटा विशाल कर्मक्षेत्र हो।

राष्ट्रको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिले हजारौँ–लाखौँ मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। न्याय, सत्य, करुणा, पारदर्शिता, अहिंसा, जनसेवा र सदाचारमा आधारित निर्णयले व्यापक कल्याणको आधार निर्माण गर्न सक्छन्। यसको विपरीत लोभ, द्वेष, मोह, अन्याय र स्वार्थमा आधारित कर्मले त्यही अवसरलाई विपरीत दिशामा लैजान सक्छ।

यही कारणले बौद्ध दृष्टिमा पदभन्दा ठूलो कुरा पदमा बसेर गरिने कर्म हो।

संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्वमञ्चबाट बुद्धको मार्गको आह्वान

यस सन्दर्भमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले २४ सेप्टेम्बर २०२६ मा न्यूयोर्कस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा दिएको सम्बोधन विशेष उल्लेखनीय छ। उहाँले जलवायु संकट, नेपालमाथि परेको विपद्, जलवायु न्याय, विश्वव्यवस्थाको कमजोरी र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका विषय उठाउँदै अन्त्यमा नेपाली भाषामै भन्नुभयो—

“भगवान् पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरुन्।
यो विश्व बुद्धले देखाएको बाटोमा हिंड्न सकोस्।”

विश्वको बहुपक्षीय मञ्चमा नेपालको प्रधानमन्त्रीले बुद्धको मार्गलाई विश्वकल्याणसँग जोडेर गरेको यो आह्वान महत्वपूर्ण सार्वजनिक अभिव्यक्ति हो।

तर यहीँबाट कर्मको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ।

भाषण एउटा कर्म हो; शासन पनि कर्म हो।
विचार एउटा कर्म हो; निर्णय पनि कर्म हो।
प्रतिबद्धता एउटा कर्म हो; त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु अर्को कर्म हो।

बुद्धको मार्गको सार केवल बुद्धको नाम लिनु होइन—शील, समाधि र प्रज्ञाको दिशामा जीवनलाई रूपान्तरण गर्नु हो।

त्यसैले अब प्रश्न उठ्छ—विश्वलाई बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न आह्वान गर्ने नेतृत्वले आफ्नो व्यक्तिगत जीवन, शासन र सार्वजनिक नीतिमा त्यो मार्गलाई कति उतार्न सक्छ?

यही प्रश्नले उहाँको वर्तमान कर्मको मूल्य निर्धारण गर्नेछ।

धर्मपत्नी सबिना काफ्लेको सन्दर्भ

बालेन्द्र शाहको जीवनमा उहाँकी धर्मपत्नी सबिना काफ्लेको भूमिका पनि उल्लेखनीय छ। उहाँ साण्डिल्य गोत्रीय काफ्ले परिवारबाट आउनुभएको उल्लेख गरिन्छ। वैदिक परम्परामा गोत्रले वंशपरम्पराको परिचय दिन्छ।

तर बौद्ध दृष्टिले केवल वंश, जात वा गोत्रले कसैको आध्यात्मिक श्रेष्ठता निर्धारण गर्दैन। बुद्धले मानिसलाई उसको कर्मबाट हेर्नुभयो। त्यसैले कुनै परिवार वा गोत्रलाई आफैंमा पुण्यको अन्तिम प्रमाण मान्नु बुद्धको शिक्षाको सही व्याख्या हुँदैन।

बरु महत्वपूर्ण प्रश्न यो हो—जीवनसाथीले एकअर्कालाई कस्तो कर्म गर्न प्रेरित गर्छन्?

सत्य, शील, संयम, करुणा, सेवा र सदाचारमा आधारित दाम्पत्य जीवन दुवैका लागि पुण्यको क्षेत्र बन्न सक्छ। जीवनसाथी केवल पारिवारिक सहयात्री होइन; जीवनको नैतिक कर्मयात्राको सहयात्री पनि बन्न सक्छ।

पारस शाहको उदाहरण : जन्म र जीवन एउटै कुरा होइन

अब अर्को उदाहरण हेरौँ—पूर्व युवराज पारस शाह।

राजपरिवारमा जन्मिनु, उच्च कुल, प्रतिष्ठा, शक्ति र अवसरको वातावरण प्राप्त गर्नु पनि कर्मविपाकसँग जोडेर विचार गर्न सकिने विषय हो। चूळकम्मविभङ्ग सुत्त (MN 135) मा बुद्धले मानिसहरूबीच उच्च–नीच कुल, धन, प्रभाव र अन्य अवस्थाको भिन्नतालाई कर्मसँग सम्बन्धित गरेर व्याख्या गर्नुभएको छ।

तर यही उदाहरणले अर्को महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—उच्च जन्म प्राप्त हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

जन्मले एउटा अवसर दिन सक्छ; त्यसपछि गरिने कर्म, विचार, वाणी र आचरणले जीवनको दिशा निर्माण गर्छ।

त्यसैले राजपरिवारमा जन्मिनु पुण्यविपाकसँग सम्बन्धित हुन सक्छ; तर त्यसपछि व्यक्तिले गर्ने कर्मले वर्तमान जीवनको परिणाम निर्माण गर्छ। बौद्ध धर्ममा जन्मभन्दा ठूलो कुरा वर्तमान कर्म हो।

विगतले वर्तमानलाई प्रभावित गर्न सक्छ; तर वर्तमानले भविष्यको दिशा पनि बदल्न सक्छ।

पुण्यको फल पनि अनित्य छ

यहाँ अझ गहिरो बौद्ध सत्य सम्झनुपर्छ—पुण्य पनि संसारभित्रको विपाक हो; त्यो निर्वाण होइन।

धन, पद, शक्ति, प्रतिष्ठा, उच्च कुल, सुन्दर जीवन र सुगति—यी पुण्यकर्मका फल हुन सक्छन्; तर ती सबै अनित्य छन्।

त्यसैले बालेन्द्र शाहको उदयलाई केवल “पुण्य प्राप्त भयो” भनेर समाप्त गर्नु बुद्धको शिक्षाको आधा मात्र बुझाइ हुनेछ।

वास्तविक प्रश्न त्यसपछि सुरु हुन्छ—

अब त्यो पुण्यलाई के गर्ने?

शक्ति पाएपछि सेवा गर्ने कि स्वार्थ?
प्रभाव पाएपछि सत्य बोल्ने कि असत्य?
पद पाएपछि न्याय गर्ने कि पक्षपात?
सम्पत्ति पाएपछि दान गर्ने कि संग्रह?
जनताको विश्वास पाएपछि जनहित गर्ने कि व्यक्तिगत हित?

यही प्रश्नले कर्मलाई भाग्यबाट अलग गर्छ।

पुण्यबाट निर्वाणसम्म

बौद्ध धर्ममा पुण्यको सर्वोच्च प्रयोग केवल सुख प्राप्त गर्नु होइन—संसारको दुःख बुझ्दै दुःखको अन्त्यतर्फ अघि बढ्नु हो।

दानले चित्तलाई उदार बनाउँछ।
शीलले जीवनलाई शुद्ध बनाउँछ।
समाधिले चित्तलाई स्थिर बनाउँछ।
प्रज्ञाले अनित्य, दुःख र अनत्ताको यथार्थ देखाउँछ।
त्यसबाट निब्बिदा उत्पन्न हुन्छ।
निब्बिदाबाट विराग।
विरागबाट विमुक्ति।
र विमुक्तिको परिपक्वतामा निर्वाण।

त्यसैले कुनै प्रधानमन्त्री, राजा, धनवान् वा सामान्य गृहस्थ—जो कोही भए पनि अन्तिम प्रश्न एउटै हो—

उसले आफ्नो जीवनलाई कुन दिशामा लग्यो?

स्रोतापन्न, सकदागामी, अनागामी र अरहन्तत्वतर्फको आर्यमार्ग शक्ति र पदभन्दा परको यात्रा हो। यो कुनै राजनीतिक पदको उपलब्धि होइन; यो चित्तको मुक्तिको यात्रा हो।

कर्मको वास्तविक उत्तराधिकार

बुद्धले मानिसलाई बारम्बार आफ्नै कर्मतर्फ फर्काउनुभयो। कर्मको उत्तराधिकारबारे बुद्धवचनको सार अत्यन्त गम्भीर छ—

“उभो पुञ्ञञ्च पापञ्च,
यं मच्चो कुरुते इध;
तं हि तस्स सकं होति,
तंव आदाय गच्छति।”

मानिसले यस संसारमा जे पुण्य र पाप गर्छ, त्यही उसको आफ्नै हुन्छ। मृत्युको समयमा अरू सबै कुरा छोडिन्छ; तर कर्मको उत्तराधिकारबाट कोही अलग हुन सक्दैन।

त्यसैले—

पद रहँदैन।
शक्ति रहँदैन।
धन रहँदैन।
प्रशंसा रहँदैन।
शरीर पनि रहँदैन।

तर कर्मको विपाकबाट कोही अलग हुन सक्दैन।

यही बुद्धको कर्मसिद्धान्तको गम्भीरता हो।

बालेन्द्र शाहका लागि अवसरको अर्को चरण

यस दृष्टिले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको वर्तमान अवस्था एउटा ठूलो अवसर हो।

उहाँले संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्वमञ्चबाट बुद्धको मार्गमा विश्व हिँडोस् भनेर आह्वान गर्नुभएको छ। अब त्यस आह्वानको सबैभन्दा गहिरो अर्थ नेपालको शासन र सार्वजनिक जीवनमा बुद्धको नैतिक मार्गलाई व्यवहारमा उतार्नु हुनेछ।

पञ्चशीललाई व्यक्तिगत जीवनको आधार बनाउने, अहिंसालाई सामाजिक संस्कार बनाउने, सत्यलाई सार्वजनिक जीवनको आधार बनाउने, अदत्तादानबाट मुक्त प्रशासन बनाउने, मादकता र प्रमादबाट मुक्त जिम्मेवार समाज निर्माण गर्ने, लोभ–द्वेष–मोह घटाउने तथा करुणा र मैत्री बढाउने—यी बुद्धमार्गका व्यावहारिक आयाम हुन्।

यदि शक्ति जनसेवामा परिणत हुन्छ भने शक्ति पुण्यको क्षेत्र बन्न सक्छ।
यदि पद न्यायको माध्यम बन्छ भने पद पुण्यको क्षेत्र बन्न सक्छ।
यदि राष्ट्रको नेतृत्व लोभ, द्वेष र मोह घटाउने दिशामा जान्छ भने शासन स्वयं धम्मअनुकूल कर्मक्षेत्र बन्न सक्छ।

तर यसको अन्तिम मूल्यांकन इतिहासले मात्र होइन—कर्मले गर्छ।

अब प्रश्न भाग्यको होइन, कर्मको हो

बालेन्द्र शाहको उदयलाई हेर्दा एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ—के यो केवल भाग्य हो?

बुद्धको कर्मदृष्टिले उत्तर दिन्छ—“भाग्य” भनेर अलग्गै कुनै स्वतन्त्र शक्तिको खोजी गर्नुभन्दा कर्म र त्यसको विपाकलाई बुझ्नुपर्छ।

कर्म नै सारथी हो।
कर्म नै उत्तराधिकार हो।
कर्म नै आश्रय हो।
पुण्य अवसरको आधार बन्न सक्छ।
तर वर्तमान कर्मले त्यस अवसरको दिशा निर्धारण गर्छ।

यसैले आज बालेन्द्र शाहसँग आएको शक्ति र अवसर केवल व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन; त्यो ठूलो नैतिक जिम्मेवारी पनि हो।

विश्वमञ्चमा बुद्धको मार्गको आह्वान गरिसकेपछि अब त्यो मार्ग आफ्नै जीवन, शासन र सार्वजनिक कर्ममा कति प्रकट हुन्छ—त्यही अझ ठूलो प्रश्न हो।

लुम्बिनीको भूमिबाट हेर्दा यो प्रश्न बालेन्द्र शाहका लागि मात्र होइन, हामी सबैका लागि हो।

पुण्य गरौँ।
पञ्चशील पालन गरौँ।
दान गरौँ।
करुणा बढाऔँ।
सत्य र न्यायको पक्षमा उभिऔँ।
र पुण्यलाई केवल सुखको साधन होइन, प्रज्ञा र विमुक्तिको मार्ग बनाऔँ।

किनकि बुद्धको मार्गमा अन्तिम लक्ष्य केवल राम्रो जन्म होइन।

अन्तिम लक्ष्य जन्म–मरणको चक्रबाट मुक्त हुनु हो—निर्वाण।

बालेन्द्र शाहले विश्वलाई बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न आह्वान गर्नुभएको छ। अब त्यो आह्वानको अर्को चरण उहाँकै हातमा छ—आफू हिँड्ने बाटोबाट राष्ट्रलाई दिशा दिने र राष्ट्रको माध्यमबाट विश्वकल्याणमा योगदान गर्ने।

कर्मले अवसर दिन सक्छ।
पुण्यले भाग्य निर्माण गर्न सक्छ।
तर निर्वाणको बाटोमा हिँड्ने निर्णय अन्ततः आफ्नै हातमा हुन्छ।

“तस्मा करेय्य कल्याणं,
निचयं सम्परायिकं;
पुञ्ञानि परलोकस्मिं,
पतिट्ठा होन्ति पाणिनंति।”

अर्थात्—त्यसैले कल्याणकारी कर्म गर; भविष्यका लागि पुण्य सञ्चय गर। पुण्य प्राणीहरूको भावी आधार हो।

तर त्यही पुण्यलाई प्रज्ञामा परिणत गर्दै, प्रज्ञालाई विमुक्तितर्फ लैजानु नै बुद्धमार्गको उच्चतम प्रयोजन हो।

भवतु सब्ब मङ्गलं।

(लुम्बिनीपुत्त स्रोतापन्नको बाटोमा अग्रसर भन्ते)