काठमाडौं । फिफा विश्वकप सकिएसँगै विश्व विजेता टोली मात्र होइन, व्यक्तिगत रूपमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने खेलाडीहरू पनि चर्चाको केन्द्रमा छन्। प्रत्येक विश्वकपमा उत्कृष्ट प्रदर्शनका आधारमा फिफाले खेलाडीहरूलाई विभिन्न व्यक्तिगत पुरस्कार प्रदान गर्दै आएको छ।

तीमध्ये सबैभन्दा प्रतिष्ठित पुरस्कार हुन्– गोल्डेन बुट, गोल्डेन बल र गोल्डेन ग्लोभ। यी पुरस्कारबारे धेरै फुटबल समर्थकलाई सामान्य जानकारी भए पनि छनोट प्रक्रिया, मूल्य र विशेषताबारे भने धेरैलाई जानकारी हुँदैन।

गोल्डेन बुट : सर्वाधिक गोलकर्ताको सम्मान

विश्वकपमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडीलाई एडिडास गोल्डेन बुट प्रदान गरिन्छ। यो पुरस्कार सन् १९८२ देखि वितरण गर्न थालिएको हो।

यदि दुई वा दुईभन्दा बढी खेलाडीले समान गोल गरेका छन् भने पहिले असिस्टको संख्या हेरिन्छ। असिस्ट पनि बराबर भए मैदानमा कम समय बिताएर समान गोल गरेका खेलाडीलाई विजेता घोषणा गरिन्छ। यसले कम समयमा प्रभावकारी प्रदर्शन गर्ने खेलाडीलाई प्राथमिकता दिन्छ।

गोल्डेन बल : प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट खेलाडी

विश्वकपभर सबैभन्दा प्रभावशाली प्रदर्शन गर्ने खेलाडीलाई एडिडास गोल्डेन बल प्रदान गरिन्छ। फिफाको टेक्निकल स्टडी ग्रुपले प्रतियोगिताभरको प्रदर्शन विश्लेषण गरेर उत्कृष्ट खेलाडी छनोट गर्छ।

यसैगरी दोस्रो र तेस्रो उत्कृष्ट खेलाडीले क्रमशः सिल्भर बल र ब्रोन्ज बल प्राप्त गर्छन्।

गोल्डेन ग्लोभ : उत्कृष्ट गोलरक्षकको पुरस्कार

प्रतियोगिताका उत्कृष्ट गोलकिपरलाई गोल्डेन ग्लोभ प्रदान गरिन्छ।

यो पुरस्कार सन् १९९४ मा लेभ यासिन अवार्डका रूपमा सुरु भएको थियो। सन् २०१० देखि यसको नाम परिवर्तन गरेर गोल्डेन ग्लोभ राखिएको हो।

विजेता छनोट गर्दा क्लिन सिट मात्र नभई निर्णायक बचाउ, निरन्तर प्रदर्शन, नेतृत्व क्षमता र समग्र प्रभावलाई समेत मूल्याङ्कन गरिन्छ।

के यी पुरस्कार शुद्ध सुनका हुन्छन् ?

‘गोल्डेन’ शब्दका कारण धेरैले यी पुरस्कार शुद्ध सुनबाट बनेका ठान्ने गर्छन्। तर फिफाले हालसम्म यी ट्रफीमा प्रयोग गरिएको धातु वा सुनको मात्रा सार्वजनिक गरेको छैन।

खेलकुद स्मृतिचिह्नका विज्ञहरूका अनुसार यी ट्रफीहरू धातु वा मिश्रधातुमाथि सुनौलो प्लेटिङ गरिएको हुन्छ। अर्थात् नाममा ‘गोल्डेन’ भए पनि यी शुद्ध सुनबाट बनेका हुँदैनन्।

मूल्यभन्दा ठूलो इतिहास

फिफाले यी पुरस्कारको निर्माण लागत वा बजार मूल्य सार्वजनिक गरेको छैन। तर विज्ञहरूका अनुसार यसको वास्तविक मूल्य प्रयोग गरिएको धातुभन्दा त्यससँग जोडिएको इतिहासमा निर्भर हुन्छ।

यदि लियोनल मेसी, क्रिस्टियानो रोनाल्डो वा किलियन एम्बाप्पेजस्ता विश्वप्रसिद्ध खेलाडीले जितेको मौलिक पुरस्कार अन्तर्राष्ट्रिय लिलामीमा राखियो भने त्यसको मूल्य लाखौँ अमेरिकी डलरसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरिन्छ।

हरायो वा चोरी भयो भने के हुन्छ ?

फिफाले यसबारे विस्तृत सार्वजनिक कार्यविधि सार्वजनिक गरेको छैन। तर पुरस्कार हराए वा चोरी भए सम्बन्धित राष्ट्रिय फुटबल संघमार्फत फिफालाई जानकारी गराउनुपर्ने हुन्छ।

आवश्यक प्रमाणपछि फिफाले प्रतिकृति उपलब्ध गराउन सक्ने सम्भावना रहे पनि मूल पुरस्कार पुनः उपलब्ध गराइने ग्यारेन्टी भने छैन।

पुरस्कारको स्वामित्व कसको हुन्छ ?

विश्वकप ट्रफी र व्यक्तिगत पुरस्कारबीच एउटा महत्त्वपूर्ण अन्तर छ।

विश्वकप ट्रफी फिफाकै स्वामित्वमा रहन्छ। विजेता टोलीले स्थायी रूपमा मूल ट्रफी होइन, त्यसको आधिकारिक प्रतिकृति मात्र प्राप्त गर्छ।

तर गोल्डेन बुट, गोल्डेन बल र गोल्डेन ग्लोभ भने सम्बन्धित खेलाडीको व्यक्तिगत सम्पत्ति बन्छ। कानुनी रूपमा खेलाडीले चाहे बिक्री गर्न पनि सक्छन्, यद्यपि अधिकांशले ती पुरस्कार आफ्नै घर, निजी संग्रहालय वा क्लबको संग्रहालयमा सुरक्षित राख्ने गरेका छन्।

डिजाइन पनि फरक–फरक

• गोल्डेन बुट वास्तविक फुटबल बुटको सुनौलो त्रिआयामिक प्रतिरूप हो।
• गोल्डेन बल सुनौलो फुटबलको आकारमा विशेष स्ट्यान्डमाथि तयार गरिन्छ।
• गोल्डेन ग्लोभ गोलकिपरको पञ्जाको आकृतिमा बनाइएको हुन्छ।

महान् खेलाडीहरूको पहिचान

डिएगो म्याराडोना, रोमारियो, जिनेदिन जिदान, रोनाल्डो, ओलिभर कान, लियोनल मेसी, लुका मोड्रिच, किलियन एम्बाप्पेलगायत विश्व फुटबलका चर्चित खेलाडीहरूले यी व्यक्तिगत पुरस्कार जितिसकेका छन्।

विश्वकपको उपाधि जित्नु जत्तिकै कठिन मानिने यी पुरस्कार उत्कृष्ट व्यक्तिगत प्रदर्शनको प्रतीकका रूपमा फुटबल जगतमा अत्यन्त प्रतिष्ठित मानिन्छन्।