पुस्तक समीक्षा

साधना रआराधनार अध्यायनर मनन् र चिन्तन गर्नु भन्दा पनि वर्तमानमा कोरा मनबाट जस्तो जुर्याे त्यसैलाई समेटेर पुस्तक प्रकाशित गर्ने हतारमा नयाँ लेखकहरु लागेको देखिन्छ । धेरै अध्यापन गर्ने र थोरै सशक्त लेख्ने बानी आजका लेखकहरुमा छैन । यतिबेला सस्तो लोकप्रियता सप्रँदो छ । राजनीतिका घिनलाग्दा बाछिटाहरुले गर्दा प्रतिभाशाली स्रस्टाहरु ओझेलमा परेका छन् । सोर्शफोर्श भनसुन बिना पुरस्कार, मान सम्मान पाउनु भनेको आकाशको फूल भएको छ । राजनीतिले लतपतिएको पेटिकोटको विम्बप्रतिबिम्ब भएपछि हुँदै नुहने कुरा पनि जायज हुन्छ । सायद प्रजातान्त्रिक, लोकतान्त्रिक अभ्यास भनेको यही होला ? यस्तै राजनीति संस्कार, जातभात, थिचोमिचो, अत्याचार, अन्याय दुराचार, पदप्रतिष्ठा, तृष्णा, विस्तृष्णा, प्रेम, यौन, यौवन, व्यापार, व्यवशाय, जागिर, पहाड, गाउँ, अर्थात नेपाल । नेपाल भित्रको एउटा गाँउ लह गाउँ……।

लह गाँउबाट सुरु हुन्छ मिनी नेपाल उपन्यास ( मिनीनेपाल (उपन्यास) मनोहरि मिठामुखेद्वारा लिखित प्रस्तुत उपन्यास राष्ट्रको नाममा समर्पण गरिएको छ । कुनै बेला पृथ्वीनारायण शाहसमेत लह गाँउमा आएको र उपत्यका कब्जा गर्न विराज वखतीसँग सम्पर्क गरि उनैको नेतृत्वमा सैनिक टुकडी बसेको कुराबाट उपन्यास सुरु हुन्छ । उपन्यासमा विराज र महाराजका कुरा छन् । काले दमाई, गोपी दमाईका कुरा पनि छन् । गाँउमा पुरेतलाई बाजा गाँजा समेत बजाएर सिन्धुर जात्रा गरि भित्र्याइएको विषय पनि छ । हिन्दू धर्ममा ब्राहमणको महत्व यो उपन्यासले झल्काएको छ । गाँउलेहरु जम्मा भएको छ । काले दमाई सहना बजाइरहेको छ । गोपी ट्याम्को बजाइरहेको छ । गाँउलेहरु जयजयकार गरिरहेका छन् । पुष्पविस्ती गर्नेहरु पनि छन् । सर्वत पानी बाड्ने पनि छन् । धरणीधर दाहालको गृह प्रवेश धुमधाम सित हुदैछ । लह गाँउमा कर्मकाण्ड गर्ने ब्राहमण नहुँदा भएको अप्ठ्यारो अब धरणीधर दाहालबाट समाधान हुनेछ । श्राद् तथा कर्मकाण्ड गर्न गाँउलेहरुलाई सजिलो हुने कुरा उपन्यासले दर्साएको छ । ब्रामहणको आगमनसँगै गाँउमा आउने कर्मकाण्ड सहज हुनु नेपाली जनमानसका लागि खुसीको विषय बन्दछ । यहाँ राम्री दिदीको कुरा पनि छ । जो कलकट्टा बस्छिन् । उनी वैशाख जेठ तिर नेपालको डाँडाकाडा घुम्न आउँछिन् । त्यही बेला उनले जस्तापाता ल्याएर शौचालय निर्माण गर्ने अभियान चलाउछिन् ।

देवि नायिकाको कथा यो उपन्यासमा बेग्लै छ । बैशको भेल श्रीमानले वास्ता नगर्ने नित्तान्त श्रीमान पढ्न मै व्यस्त ! देविको वैश र सानुभुति देखाउने गोपी उनको नजिक हुँदै जान्छ । माओवादीमा लागेकी ब्राहमणको पत्नी देवि र दमाई बाबु गोपी मिनि नेपालभित्रका प्रमुख नायक नायिका बनेका छन् । एकातिरको समाज रुढिबाढी संस्कार हटाउनु पनि छ । अर्काे तिर नबदलिएर गाँउ नै छाडेर भाग्नु पर्ने बाध्यता उपन्यासमा दुख, पिडा, हासो, आशु, कुण्ठा, विकृति, विसङ्गति, भाषाभाषी धनी गरिब सबै मिसमास गरिएको छ । मिनि नेपालको विषेशता यहि हो । देवि र गोपीको सम्बन्ध बड्दै जाँदा झोलाका किताब कापी कलमहरु बगरमा छरपस्ट भए तर गोपीले लड्न दिएन । देवि गोपीको अङ्गालोमा परि । गोपी नभएको भए देवि घाइते हुन्थी ।

यहाँ नेताको कुरो छ । राजा सवारी हुने कुरा पनि छ । उता सासु ओछ्यानमा थला परेकी छन् । देविले उनलाई उचाल्न सक्दिनन् । यहि मौकाको फाइदा उठाएर गोपी दमाइले धरणीधरको घरमा पुग्ने मेसो बनायो । देविकी सासुलाई उचाल्दा गोपीले मौकाको फाईदा लुटेको पनि उपन्यासमा झल्काइएको छ । उपन्यास यसैगरि बड्दै जान्छ । देविका श्रीमान् राजधानीमा बसेर पढ्थे । यसपालि गाँउ गएर बसे । त्यो समयमा देविको उनमुक्त वैशालुपनलाई उसले चिन्न सकेन । पुरेतको घरमा आइ लाग्ने कामको सहयोगी त्यही गोपी दमाई थियो । जोसँग देविको सम्बन्ध नजिकीदै आएको थियो । यो कुरो केही समयमा ससुरा धरणीधरको नजरमा पर्छ । उनीहरु भाग्छन् । विराटनगर पुगेर साप्कोटाको होटलमा बस्छन् । इश्वरी बाजेको घरमा कोठा पाउँछन् । गोपी र देविले पनि भोजानलय खोल्छन् । जुन भोजानलय ग्राहकको आक्रषणको केन्द्र बन्दछ । उपन्यासमा प्रशासनका हाकिम देवि र गोपीको होटलमा पुगेर खाजा खान खोज्छन् । ती हाकिम उनै लिलाधर थिए । उनी सिडिओ भएका थिए । हिजोका लिलाधर र सिडिओ भएका लिलाधर देखेर देवि छक्क परेको उपन्यासमा दर्शाइएको छ । उपन्यासको अन्त्य गोपी र देविको आत्महत्याबाट भएको छ । मिनीनेपाल भित्रको सम्पूर्ण कथा त्यही सकिन्छ । उपन्यासभित्र जन्मपछि मृत्यु अनिवार्य सर्त हो भन्ने कुरा झल्काइएको छ ।

कृतिको नाम : मिनी नेपाल
विधा : उपन्यास
लेखक : मनोहरि मिठामुखे
मुल्य : ५००