• लुम्बिनीपुत्त भन्ते

जापानी समाजबारे बाहिरबाट हेर्दा एउटा धारणा प्रचलित छ—जापानी मानिसहरू आफ्ना भावनाहरू अनुहारमा सहजै प्रकट गर्दैनन्। उनीहरू गम्भीर, संयमित र केही हदसम्म भावनाविहीन देखिन्छन् भन्ने धारणा पनि पाइन्छ। चलचित्रहरूमा देखाइने जापानी पात्रहरूको स्थिर अनुहार र नियन्त्रणमा राखिएको भावभङ्गीले यस्तो धारणा अझ बलियो बनाएको हुन सक्छ।

तर जापानीहरूले आफूलाई त्यस्तो मात्र ठान्दैनन्। उनीहरू एक–अर्काको अनुहार र भावभङ्गी पढ्न निकै अभ्यस्त हुन्छन्। यहाँ प्रश्न भावनाको अभावको होइन, भावनालाई नियन्त्रणमा राख्ने सामाजिक संस्कारको हो। विशेषतः सार्वजनिक स्थानमा अत्यधिक खुसी, रिस वा अन्य भावनाहरू खुला रूपमा प्रदर्शन गर्नु उचित नमानिने सामाजिक प्रवृत्तिले जापानी अनुहारलाई बाहिरबाट हेर्दा स्थिर र संयमित देखाउन सक्छ।

                                      दरुमा–सान : बोधिधर्मको प्रतीकात्मक छवि

तर यही कथित ‘भावनाहीनता’को अर्को रोचक पक्ष जापानी बालबालिकाको एउटा लोकप्रिय खेलमा देखिन्छ—निरामेक्को (Niramekko)।

दरुमा–सानको आँखा र निरामेक्को

निरामेक्को दुई व्यक्तिले आमनेसामने बसेर एक–अर्कालाई हेर्दै खेल्ने खेल हो। खेलको भाव सरल छ—दुवैले एक–अर्कालाई हेरिरहने; जसले पहिले हाँस्छ वा आफ्नो ध्यान हटाउँछ, ऊ हार्छ।

                    निरामेक्को : आमनेसामने हेर्ने जापानी खेल

खेल सुरु गर्दा भनिने गीतमा “दरुमा–सान, दरुमा–सान” भन्ने सम्बोधन आउँछ। त्यसपछि हाँस्न नहुने, आँखा नहटाउने र आफ्नो अनुहारका मांसपेशीहरू प्रयोग गरेर हास्यास्पद वा अनौठो भाव बनाउने प्रतिस्पर्धा हुन्छ।

यस खेलमा दाँत देखाएर हाँस्न नहुनेजस्तो नियमसमेत उल्लेख गरिएको छ। दुई खेलाडी एक–अर्काको अनुहारमा लगातार दृष्टि राख्छन् र कसले पहिले आफ्नो संयम गुमाउँछ भन्ने कुराले खेलको परिणाम निर्धारण गर्छ।

यस खेललाई हेरेपछि जापानी मानिसहरू वास्तवमै अभिव्यक्तिविहीन हुन्छन् भन्ने धारणा परिवर्तन हुन सक्छ। उनीहरू अनुहारमा कस्ता–कस्ता भाव उत्पन्न गर्न सक्छन् भन्ने कुरा निरामेक्कोले नै देखाउँछ। त्यसैले बाहिरबाट देखिने जापानी अनुहारको संयम र भित्र रहेको अभिव्यक्तिको क्षमताबीच एउटा रोचक अन्तर देखिन्छ।

                          दरुमा : आँखा र संकल्पको प्रतीक

तर यस खेलको नाममै आएको दरुमा–सानले अर्को गहिरो सांस्कृतिक संकेत दिन्छ।

दरुमा–सान : नौ वर्ष भित्तातर्फ फर्केर बसेका बौद्ध भिक्षु

दरुमा–सान जापानी परम्परामा अत्यन्त परिचित नाम हो। दरुमा वास्तवमा बोधिधर्मसँग जोडिएको नाम हो—महायान बौद्ध परम्पराका प्रसिद्ध भिक्षु, जसलाई चीनमा च्यान (Chan) र जापानमा विकसित भएको जेन (Zen) परम्परासँग जोडिन्छ।

लोकपरम्परामा बोधिधर्मले लामो समयसम्म भित्तातर्फ फर्केर ध्यान गरेको कथा विशेष प्रसिद्ध छ। उनी नौ वर्षसम्म भित्तातर्फ फर्केर गम्भीर ध्यानमा बसेका थिए भन्ने परम्परागत कथन जापानी संस्कृतिमा दरुमा आकृतिको प्रमुख प्रतीक बनेको छ।

त्यसैले निरामेक्को खेलमा आउने “दरुमा–सान” केवल एउटा नाम होइन; त्यसले भित्तातर्फ फर्केर स्थिर बसेका बोधिधर्मको लोकस्मृतिलाई पनि सम्झाउँछ। आमनेसामने बसेर एक–अर्काको आँखामा हेर्ने खेल र भित्तातर्फ फर्केर ध्यानमा बसेको दरुमाको चित्रबीच यही कारणले एउटा सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित भएको देखिन्छ।

जापानी घरदेखि राजनीतिक विजयसम्म : दरुमा

दरुमा जापानी जनजीवनमा केवल धार्मिक वा ऐतिहासिक व्यक्तित्वको प्रतीक भएर सीमित छैन। जापानका धेरै घरमा दरुमा गुडिया देखिन्छ। यसको विशेषता भनेको प्रायः दुवै आँखामा सुरुवातमा रङ नभरिएको हुनु हो।

कुनै व्यक्ति वा समूहले कुनै इच्छा, लक्ष्य वा आकांक्षा राख्दा दरुमाको एउटा आँखामा कालो रङ भर्ने परम्परा रहेको उल्लेख छ। इच्छा पूरा भएपछि अर्को आँखामा पनि रङ भरिन्छ। यसरी दुवै आँखा पूरा भएको दरुमा इच्छा पूरा भएको प्रतीक बन्छ।

जापानी राजनीतिक संस्कृतिमा समेत यसको दृश्य देखिन्छ। चुनावमा विजय प्राप्त गरेको राजनीतिक नेता विजयको उत्साहमा दरुमाको एउटा आँखा भर्दै गरेको तस्वीर सार्वजनिक हुने गरेको उल्लेख छ। अन्य देशमा विजयको संकेतका रूपमा हातको ‘V’ चिन्ह देखाइएजस्तै जापानी सन्दर्भमा एउटा आँखामा रङ भरिएको दरुमा पनि विजय र आकांक्षा पूरा हुने प्रतीकका रूपमा देखिन्छ।

                         जापानी लोकजीवनमा दरुमा

यस अर्थमा दरुमा केवल एउटा गुडिया होइन; इच्छा, लक्ष्य, सफलता र त्यसलाई पूरा गर्नुपर्ने दृढ संकल्पको प्रतीक बनेको छ।

बोधिधर्मदेखि जेनसम्म

दरुमासँग जोडिएको कथामा बोधिधर्म भारतबाट चीन पुगेका बौद्ध भिक्षुका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। उनी दक्षिण भारततिरबाट चीन पुगे र त्यहाँ महायान सूत्रहरूको अध्ययन तथा बौद्ध शिक्षाको प्रसारसँग जोडिए भन्ने परम्परागत विवरण पाइन्छ।

                                   विभिन्न स्वरूपका दरुमा

चीनमा उनी शाओलिन मन्दिरसँग सम्बन्धित भए र लामो समयसम्म भित्तातर्फ फर्केर ध्यान गरे भन्ने प्रसिद्ध कथा छ। यही साधना, स्थिरता र अडिग प्रयासको प्रतीकात्मक छविले पछि दरुमा आकृतिलाई विशेष अर्थ दिएको देखिन्छ।

बोधिधर्मलाई चिनियाँ च्यान (Chan) परम्पराको संस्थापकका रूपमा स्मरण गरिन्छ। यही च्यान परम्परा पछि जापानमा जेन (Zen)का रूपमा विकसित भयो। जापानमा जेन परम्परा प्रवेश गरेपछि त्यसले त्यहाँको धार्मिक जीवन मात्र होइन, कला, चिया संस्कार, चित्रकला र दैनिक संस्कृतिमा समेत प्रभाव पारेको विवरण लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ।

भित्तातर्फ फर्केर बसेको दरुमाको चित्र जापानीहरूका लागि अपरिचित दृश्य होइन। स्थिरता, ध्यान, दृढता र निरन्तर प्रयाससँग जोडिएको यसको छवि जापानी संस्कृतिमा गहिरोसँग स्थापित भएको देखिन्छ।

नौ वर्षको ध्यान र दरुमाको आँखासम्बन्धी कथा

दरुमाको दुवै आँखा प्रायः खाली देखिनुको पछाडि पनि एउटा प्रसिद्ध लोककथा जोडिएको छ। लामो समयसम्म नचलिकन ध्यान गर्दा निद्रा लाग्न थालेपछि बोधिधर्मले आफ्नो ध्यानमा अवरोध नहोस् भनेर आफ्ना पलकहरू काटे वा आँखा झिके भन्ने प्रकारको कथा प्रचलित छ।

यो ऐतिहासिक तथ्यको रूपमा प्रस्तुत गरिएको भन्दा पनि दरुमासँग जोडिएको लोकविश्वास र प्रतीकात्मक कथाका रूपमा बुझिन्छ। यही कथाले आँखाविहीन दरुमा आकृतिको अर्को अर्थ निर्माण गरेको छ।

दरुमाको एउटा आँखा भर्ने र इच्छा पूरा भएपछि अर्को आँखा भर्ने जापानी परम्परा पनि यही सांस्कृतिक प्रतीकसँग जोडिएको छ। मानिसले आफ्नो इच्छा पूरा होस् भनेर दरुमालाई आधार बनाउँछ; इच्छा पूरा भएपछि अर्को आँखा भरेर त्यसलाई पूर्ण बनाउँछ।

यसरी दरुमाको आँखा केवल चित्रको एउटा भाग होइन—आकांक्षा, संकल्प र त्यसको पूर्णताको प्रतीक बनेको छ।

लडेर पनि उठ्ने दरुमा

दरुमाको अर्को विशेषता यसको गोलो, तलतिर भार भएको आकृति हो। यसलाई धकेल्दा वा ढाल्दा पनि पुनः आफ्नो अवस्थामा फर्किने किसिमले बनाइएको हुन्छ। जापानी भाषामा यस्तो वस्तुलाई ओकिआगारी अर्थात् ढलेपछि फेरि उठ्ने वस्तुसँग जोडिन्छ।

यही विशेषताले दरुमालाई अर्को लोकप्रिय अर्थ दिएको छ—जति पटक ढले पनि फेरि उठ्ने।

जापानी लोकविश्वासअनुसार सात पटक असफल भए पनि आठौँ पटक सफल हुने भावलाई दरुमाले प्रतिनिधित्व गर्छ। त्यसैले दरुमा भाग्य ल्याउने वस्तुका रूपमा मात्र होइन, अडिग प्रयास र अन्ततः सफल हुने आशाको प्रतीकका रूपमा पनि लोकप्रिय भएको देखिन्छ।

दरुमाको गोलो शरीर, नढल्ने वा ढलेपछि उठ्ने संरचना र आँखामा इच्छा पूरा गर्ने प्रतीकात्मक प्रक्रिया—यी सबै मिलेर जापानी जनजीवनमा यसको विशिष्ट स्थान बनेको छ।

लोकपरम्परामा फैलिएको दरुमा

समयसँगै दरुमाको एउटै स्वरूप मात्र रहेन। जापानका विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका दरुमा आकृतिहरू विकसित भए। कतै राजकुमारीको रूप, कतै हाचिमान, कतै बाबु–छोराको रूप, कतै स्थानीय धार्मिक वा सांस्कृतिक व्यक्तित्वसँग जोडिएका दरुमा स्वरूपहरू देखिन्छन्।

यसबाट दरुमा कुनै एक स्थिर धार्मिक प्रतीकमा मात्र सीमित नभई स्थानीय जापानी लोकविश्वास र संस्कृतिले आफ्नै ढङ्गले ग्रहण गरेको सांस्कृतिक प्रतीक बनेको देखिन्छ।

त्यसैले आज दरुमा जापानी बजार, घर, मन्दिर, उत्सव र सार्वजनिक जीवनका विभिन्न ठाउँमा देखिन सक्छ। यसको स्वरूप परिवर्तन भए पनि यसको मूल प्रतीकात्मक भाव भने दृढ रहन्छ—इच्छा, संकल्प, निरन्तर प्रयास, असफलतापछि पुनः उठ्ने शक्ति र सफलताको आकांक्षा।

दरुमा–सान : एउटा नामबाट बनेको सांस्कृतिक यात्रा

निरामेक्को खेलमा उच्चारण हुने “दरुमा–सान” देखि जापानी घरमा राखिने दरुमा, चुनाव जित्दा आँखामा रङ भरिने दरुमा, नौ वर्ष भित्तातर्फ फर्केर ध्यान गरेको बोधिधर्मको चित्र र जापानी जेन संस्कृतिमा यसको प्रभावसम्म हेर्दा दरुमा जापानी समाजमा एउटा लामो सांस्कृतिक यात्राको प्रतीक बनेको देखिन्छ।

यसमा बौद्ध परम्परा, बोधिधर्मको कथा, जेनको प्रभाव र जापानी लोकपरम्परा आपसमा जोडिएका छन्। एउटा ऐतिहासिक–धार्मिक व्यक्तित्वको स्मृति कसरी लोकजीवनमा प्रवेश गर्छ, त्यसले कसरी खेल, कला, घरायसी वस्तु, राजनीतिक संस्कार र लोकप्रिय विश्वासको रूप लिन्छ भन्ने कुरा दरुमाको उदाहरणले देखाउँछ।

त्यसैले दरुमा–सान केवल एउटा खेलमा उच्चारण हुने नाम होइन। यो जापानी लोकस्मृतिमा गहिरोसँग बसेको एउटा प्रतीक हो—भित्तातर्फ फर्केर नौ वर्ष बसेको बोधिधर्मदेखि, आँखामा इच्छा र सफलताको कथा बोकेको दरुमासम्म।