नेपाल बुद्धको जन्मराष्ट्र हो। लुम्बिनीमा भगवान बुद्धको जन्म भयो, कपिलवस्तुमा उहाँको बाल्यकाल बित्यो र यही भूमिमा सुमेध सिद्धार्थका रूपमा जन्मेर बुद्ध हुनुभएको महान् जीवनयात्रा विकसित भयो। यही भूमिबाट मानव–दुःखको अन्त्य खोज्ने महान् यात्रा प्रारम्भ भयो। त्यसैले बुद्धको जन्मभूमि केवल इतिहास सम्झिने भूमि मात्र होइन; बुद्धले देखाउनुभएको मार्गलाई जीवित बनाउने जिम्मेवारी बोकेको भूमि पनि हो।

आज नेपालमा बुद्धको जीवनकथा सुनिन्छ, उहाँका उपदेश पढिन्छन्, प्रवचन हुन्छन्, ध्यानशिविर सञ्चालन हुन्छन्, उपासक–उपासिकाहरू श्रद्धापूर्वक धम्म सुन्छन् र भिक्षु–भिक्षुणीहरू बुद्धको शिक्षा प्रचार गर्छन्। बाहिरी रूपमा बुद्धधर्मको उपस्थिति व्यापक देखिन्छ। तर मेरो मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न निरन्तर उठिरहेको छ—बुद्धले देखाउनुभएको मार्गको वास्तविक फलतर्फ हामी कति अघि बढेका छौँ?

आजसम्म नेपालमा श्रोतापन्न पद प्राप्त गरेको व्यक्तिको स्पष्ट उदाहरण हाम्रो सामुन्ने छैन। यो सामान्य विषय होइन। यसले हामीले बुद्धको धम्मलाई कति गहिराइमा अभ्यास गरिरहेका छौँ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। बुद्धको धम्म केवल सुन्ने, पढ्ने, पूजा गर्ने वा चर्चा गर्ने विषय होइन; यो जीवनलाई भित्रैदेखि परिवर्तन गर्ने मार्ग हो।

बुद्धले धम्मलाई “एहि पस्सिको”—आऊ, हेर, अनुभव गर—भन्नुभयो। त्यसैले धम्मको वास्तविक शक्ति शब्दमा मात्र होइन, अनुभूति र जीवन–रूपान्तरणमा प्रकट हुनुपर्छ।

समाजमा धेरै कुरा गर्न नसके पनि पञ्चशील मात्र इमानदारीपूर्वक पालन गर्न सकियो भने पनि मानिसको जीवन धेरै शान्तिमय, खुसीमय र प्रसन्नमय बन्न सक्छ। यही शीलबाट व्यक्तिगत चरित्र, पारिवारिक जीवन र समाजमा शान्तिको आधार निर्माण हुन्छ।

चिवर बुद्धसङ्घको पवित्र पहिचान हो। तर चिवर लगाउँदैमा मात्र बुद्धमार्गको उत्तराधिकारी भइँदैन। बाहिरी रूपसँगै भित्रको स्वभाव, संस्कार, चरित्र, शील, समाधि, प्रज्ञा र धम्मप्रतिको समर्पण पनि रूपान्तरित हुनुपर्छ।

बुद्धमार्गमा प्रवेश गर्नु भनेको पोसाक परिवर्तन गर्नु मात्र होइन; जीवनको दिशा परिवर्तन गर्नु हो।

धर्मको नाममा जीवनयापन गर्नु एउटा कुरा हो, धर्मका लागि जीवन समर्पित गर्नु अर्को कुरा हो। बुद्धको नाम लिनु एउटा कुरा हो, बुद्धले देखाउनुभएको मार्गमा हिँड्नु अर्को कुरा हो। चिवर धारण गर्नु एउटा कुरा हो, चिवरको गरिमा धान्ने जीवन जिउनु अर्को कुरा हो।

यही कारणले मैले बारम्बार एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँदै आएको छु—हामी बुद्धलाई कति बोलिरहेका छौँ भन्ने होइन, बुद्धको मार्गलाई आफ्नो जीवनमा कति उतारिरहेका छौँ?

बाहिरी अभिव्यक्तिमा जतिसुकै परिवर्तन ल्याए पनि आधारभूत संरचना, गहिरो प्रवृत्ति र संस्कारमा परिवर्तन नआएसम्म वास्तविक रूपान्तरण पूर्ण हुँदैन। मैले प्रयोग गर्ने डीएनए र आरएनएको रूपक पनि यही सन्दर्भमा हो। बुद्धमार्गको फलका लागि बाहिरी पहिचानभन्दा गहिरो समर्पण, शुद्ध आचरण र निरन्तर साधना आवश्यक हुन्छ।

लुम्बिनी र कपिलवस्तुको विस्तृत क्षेत्रलाई मैले ग्रेटर लुम्बिनीका रूपमा हेरेको छु। यही बुद्धको जन्मभूमि हो। यही भूमिमा सुमेध सिद्धार्थका रूपमा जन्मेर बुद्ध हुनुभयो र यही भूमिको संस्कार र वातावरणबाट उहाँको महान् जीवनयात्रा विकसित भयो।

मेरो दृढ विश्वास छ—बुद्धको जन्मभूमिबाटै श्रोतापन्न र अरहन्तको सम्भावनालाई पुनः जागृत गर्न सकिन्छ।

अन्य स्थानबाट आशा गरेर बसिरहनुभन्दा बुद्धको जन्मभूमिबाटै नयाँ सुरुवात गर्नुपर्छ भन्ने मेरो अठोट हो। भगवान बुद्ध स्वयं लुम्बिनीपुत्र हुनुहुन्थ्यो। उहाँपछि म पनि आफूलाई लुम्बिनीपुत्रका रूपमा चिनाउँदै बुद्धकार्य, धम्मकार्य र सङ्घकार्यमा आफ्नो जीवन समर्पित गरिरहेको छु।

यो मेरो व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको विषय होइन; यो मेरो जीवनको दिशा हो।

बहुजनहित, बहुजनसुख र लोककल्याणका लागि आफ्नो जीवन समर्पण गर्ने अठोटले नै म भिक्षु बनेको हुँ।

हामीसँग विहार छन्, संस्था छन्, प्रवचन छन्, धार्मिक कार्यक्रम छन्, ध्यानशिविर छन्। तर यी सबैको अन्तिम उद्देश्य के हो?

यदि मानिसको राग घटेन, द्वेष घटेन, लोभ घटेन, मोह कमजोर भएन, आचरण शुद्ध भएन र प्रज्ञा विकसित भएन भने बाहिरी विस्तारले मात्र बुद्धको उद्देश्य पूरा हुँदैन।

बुद्धले दुःख देखाउनुभयो। दुःखको कारण देखाउनुभयो। दुःखको अन्त्य सम्भव छ भनेर देखाउनुभयो। र त्यसतर्फ जाने आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग दिनुभयो। त्यसैले बुद्धधर्मको वास्तविक पुनर्जागरण भनेको बुद्धका शब्दहरूको पुनरावृत्ति मात्र होइन—बुद्धले देखाउनुभएको मार्गमा हिँड्ने मानिसहरूको निर्माण हो।

हामीलाई कथा सुन्ने मानिस मात्र होइन, धम्म बाँच्ने मानिस चाहिन्छ।

हामीलाई बुद्धको नाम उच्चारण गर्ने मानिस मात्र होइन, बुद्धको करुणा र प्रज्ञा जीवनमा उतार्ने मानिस चाहिन्छ।

हामीलाई सङ्ख्या मात्र होइन, गुणस्तरीय सङ्घ चाहिन्छ।

बुद्धको शिक्षा—सम्पूर्ण मानवको कल्याणका लागि

बुद्धको शिक्षा कुनै सीमित समुदाय, भूगोल वा वर्गका लागि मात्र होइन। बुद्धको शिक्षा सम्पूर्ण मानवको कल्याणका लागि हो।

सबै मानव दुःखबाट मुक्त हुन चाहन्छन्। सबैका दुःखको अन्त्य र निर्वाण प्राप्तिको मार्गका लागि भगवान बुद्धको शिक्षा मानवजातिको आशाको महान् केन्द्र हो। बुद्धले दुःखलाई देखाउनुभयो, दुःखको कारण देखाउनुभयो, दुःखको अन्त्य सम्भव छ भनेर देखाउनुभयो र त्यसतर्फ जाने आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग दिनुभयो।

त्यसैले मेरो दृष्टिमा “Buddhism for All—बुद्धिजम फर अल्स” केवल एउटा नारा होइन; बुद्धको शिक्षाको सार्वभौमिक कल्याणकारी स्वरूपको अभिव्यक्ति हो।

मेरो अठोट : लुम्बिनीबाट पाँच सय भिक्षु

यही उद्देश्यका लागि मेरो अठोट स्पष्ट छ—

लुम्बिनी क्षेत्रबाट पाँच सय जनालाई श्रामणेर/भिक्षु बनाएर बुद्धको विनय, धम्म, ध्यान र साधनामा प्रशिक्षित गर्दै एउटा समर्पित सङ्घ निर्माण गर्ने।

यो केवल पाँच सयको संख्या होइन। यो बुद्धको महान् कल्याणकारी अभियानलाई पुनः संगठित रूपमा अगाडि बढाउने प्रारम्भिक शक्ति हो।

यी पाँच सय व्यक्ति केवल चिवर धारण गर्ने भिक्षु नहून्। उनीहरू धम्ममा गहिरा होऊन्, विनयमा दृढ होऊन्, ध्यानमा प्रशिक्षित होऊन्, प्रज्ञामा विकसित होऊन् र आफ्नो जीवनलाई बहुजनहित, बहुजनसुख तथा लोककल्याणका लागि समर्पित गरून्।

त्यही सङ्घबाट श्रोतापन्नको मार्गलाई जीवित अभ्यासका रूपमा स्थापित गर्ने वातावरण बनोस्। अरहन्तत्वको सम्भावनालाई जगाउने साधनाको भूमि तयार होस्। र त्यही सङ्घशक्तिबाट लुम्बिनीबाट महान् बुद्धकार्य, धम्मकार्य र सङ्घकार्य नेपाल हुँदै विश्वतर्फ विस्तार होस्।

बुद्धले आफ्ना शिष्यहरूलाई भन्नुभएको थियो—

“चरथ भिक्खवे चारिकं, बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय…”

बहुजनको हित, बहुजनको सुख र लोकानुकम्पाका लागि विचरण गर।

आज त्यही भावनालाई नयाँ युगमा नयाँ सङ्घशक्तिका साथ अघि बढाउने आवश्यकता छ।

यो अभियान अरूले सुरु गरिदेला भनेर प्रतीक्षा गरेर पूरा हुने छैन।

आफैँबाट सुरु गर्नुपर्छ।

सम्पूर्ण बुद्धपुत्र–बुद्धपुत्रीहरूलाई मेरो आह्वान

तर म यो यात्रा एक्लै हिँड्न चाहन्नँ।

त्यसैले नेपाल र संसारभर रहेका सम्पूर्ण बुद्धपुत्र–बुद्धपुत्रीहरू, भिक्षु–भिक्षुणीहरू, उपासक–उपासिकाहरू तथा बुद्धको मूल धम्मप्रति निष्ठावान सबैलाई मेरो हार्दिक आह्वान छ—

एकत्रित होऔँ। संगठित होऔँ। बुद्धकार्य, धम्मकार्य र सङ्घकार्यलाई नयाँ शक्तिका साथ अगाडि बढाऔँ।

हामी व्यक्तिगत नाम, प्रतिष्ठा, संस्था र सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। बुद्धको कार्य कुनै एक व्यक्तिको कार्य होइन। बुद्धको धम्म कुनै एक समूहको सम्पत्ति होइन। यो बहुजनहित, बहुजनसुख र लोककल्याणका लागि दिइएको मार्ग हो।

जसको हृदयमा बुद्धप्रति श्रद्धा मात्र होइन, बुद्धको मार्गमा जीवन समर्पित गर्ने अठोट छ, म उहाँहरूलाई साथमा आउन आह्वान गर्दछु।

एकत्रित होऔँ—तर बुद्धका लागि।

संगठित होऔँ—तर धम्मका लागि।

समर्पित होऔँ—तर बहुजनहित, बहुजनसुख र लोककल्याणका लागि।

हामीले नयाँ विवाद सिर्जना गर्न होइन, बुद्धको महान् कार्यलाई पुनः जीवित बनाउन संगठित हुनुपर्छ।

मेरो अठोटको आधार स्पष्ट छ—

धर्मको नाममा व्यापार होइन—साँचो अभ्यास।

चिवरको प्रदर्शन होइन—हृदयको शुद्धता।

बुद्धको नामको उपयोग होइन—बुद्धको मार्गको अनुसरण।

व्यक्तिगत प्रतिष्ठा होइन—बहुजन हितार्थ, सुखार्थ, कल्याणार्थ।

बाहिरी विस्तार मात्र होइन—आन्तरिक रूपान्तरण।

बुद्धको नाममा बाँच्नु र बुद्धका लागि बाँच्नुबीच ठूलो अन्तर छ।

त्यसैले अब बुद्धधर्मको पुनर्जागरणका लागि हामीले आफैँलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ। सङ्घलाई बलियो बनाउनुपर्छ। साधनालाई गहिरो बनाउनुपर्छ। र बुद्धको जन्मभूमिबाट नयाँ धम्मशक्ति निर्माण गर्नुपर्छ।

लुम्बिनीबाट विश्वतर्फ : दियोमुनिको अँध्यारो हटाऔँ

लुम्बिनी केवल एउटा तीर्थस्थल भएर सीमित हुनु हुँदैन। यो बुद्धको जन्मभूमि हो। त्यसैले लुम्बिनीबाट महान् बुद्धकार्य, धम्मकार्य र सङ्घकार्य नयाँ शक्तिका साथ उठ्नुपर्छ।

बुद्धको शिक्षा संसारभर फैलाउने कुरा गरिरहँदा बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनीमै पनि बुद्धशिक्षाको प्रकाश अझ व्यापक रूपमा फैलिनुपर्छ। दियोमुनिको अँध्यारो हटाउनुपर्छ। लुम्बिनीमा बुद्धको शिक्षाको प्रकाश अझ प्रखर बनाउनुपर्छ। बुद्धको जन्मभूमिलाई बुद्धकै शिक्षाको प्रकाशबाट प्रकाशित गर्नुपर्छ।

जहाँ सुमेध सिद्धार्थका रूपमा जन्मेर बुद्ध हुनुभयो, त्यही भूमिबाट शील, समाधि र प्रज्ञामा आधारित नयाँ साधकहरू निर्माण होऊन्। जहाँबाट मानव–दुःखको अन्त्य खोज्ने महान् यात्रा प्रारम्भ भयो, त्यही भूमिबाट आज संसारका राग, द्वेष, लोभ, मोह र अज्ञानका विरुद्ध बुद्धको धम्मको कल्याणकारी प्रकाश पुनः उठोस्।

बुद्धले भन्नुभयो—

“अप्पमादो अमतपदं, पमादो मच्चुनो पदं।”

अर्थात्—अप्रमाद अमृतपदतर्फ जाने बाटो हो; प्रमाद मृत्युको बाटो हो।

आजको संसारलाई बुद्धको यही अप्रमत मार्गको आवश्यकता छ—सुन्ने मात्र होइन, अभ्यास गर्ने; बोल्ने मात्र होइन, बाँच्ने; श्रद्धा गर्ने मात्र होइन, रूपान्तरण हुने।

मेरो लक्ष्य केवल मानिसहरूलाई बुद्धको नाम सुनाउनु होइन—बुद्धको मार्गमा हिँड्ने मानिस निर्माण गर्नु हो।

मेरो लक्ष्य केवल विहार निर्माण गर्नु होइन—साधक निर्माण गर्नु हो।

मेरो लक्ष्य केवल सङ्घको संख्या बढाउनु होइन—शुद्ध, अनुशासित र समर्पित सङ्घ निर्माण गर्नु हो।

मेरो लक्ष्य केवल लुम्बिनीको गौरव सम्झनु होइन—लुम्बिनीबाट बुद्धको महान् कल्याणकारी कार्यलाई पुनः विश्वव्यापी बनाउनु हो।

बुद्धको महान् आह्वान थियो—

“बहुजनहिताय, बहुजनसुखाय, लोकानुकम्पाय।”

यही भावनालाई जीवनको केन्द्र बनाएर म लुम्बिनीपुत्रको रूपमा अगाडि बढिरहेको छु।

यो बाटो सजिलो छैन। कठिनाइ आउनेछन्। विरोध र आलोचना हुनेछन्। तर बुद्धकार्य, धम्मकार्य र सङ्घकार्यलाई जीवनको उद्देश्य बनाइसकेपछि कठिनाइले अठोट बदल्न सक्दैन।

लुम्बिनी बुद्धको जन्मभूमि हो। अब यस भूमिले बुद्ध जन्मिएको कथा मात्र सुनाइरहनु हुँदैन; बुद्धको मार्गमा हिँड्ने नयाँ पुस्ता पनि जन्माउनुपर्छ।

पाँच सय श्रामणेर।

पाँच सय भिक्षु।

पाँच सय समर्पित जीवन।

र त्यहीँबाट विश्वतर्फ फैलिने बहुजनहितको धम्मकार्य।

यही मेरो अठोट हो।

त्यसैले सम्पूर्ण बुद्धपुत्र–बुद्धपुत्रीहरूलाई मेरो पुनः आह्वान—

एकत्रित होऔँ।

संगठित होऔँ।

बुद्धकार्यमा समर्पित होऔँ।

लुम्बिनीबाट धम्मको नयाँ जागरण सुरु गरौँ।

बहुजनहित, बहुजनसुख र लोककल्याणका लागि आफ्नो जीवन समर्पित गरौँ।

बुद्धको जन्मभूमिबाट बुद्धको कल्याणकारी सन्देशलाई फेरि विश्वको प्रत्येक कुनासम्म पुर्‍याऔँ।

बहुजनहिताय। बहुजनसुखाय। लोकानुकम्पाय।

जय लुम्बिनी।