काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस अहिले केवल दुई समूहमा विभाजित पार्टीको अवस्थामा छैन, यसको आन्तरिक शक्ति सन्तुलन, नेतृत्वको भविष्य र राजनीतिक दिशामाथि नै प्रश्न उठिरहेको छ । पार्टीभित्रको विवादले संस्थापन र विशेष महाधिवेशन पक्षबीच स्पष्ट दूरी सिर्जना गरेको छ । यस्तो अवस्थामा दुवै पक्षबाट असन्तुष्ट देखिएका डा. शेखर कोइराला भने पार्टी एकताको पक्षमा उभिएर कार्यकर्ता परिचालनमा सक्रिय भएका छन् । तर उनको यो तटस्थता कति समय टिक्छ र यसले कांग्रेसलाई एकताको बाटोमा लैजान सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न अहिले पेचिलो बनेको छ । राजनीतिमा तटस्थता सधैँ सम्भव हुँदैन । विशेषगरी पार्टीभित्र नेतृत्वको संघर्ष चलिरहेका बेला तटस्थ बस्नु आफैँमा एउटा राजनीतिक निर्णय हो । त्यसले कहिलेकाहीँ दुवै पक्षलाई संवादमा ल्याउने भूमिका खेल्न सक्छ भने कहिलेकाहीँ नेतृत्वको स्पष्ट निर्णय गर्न नसकेको सन्देश पनि दिन सक्छ । डा. शेखर कोइरालाको अहिलेको भूमिकालाई पनि यही दुई कोणबाट हेर्न सकिन्छ । कांग्रेसको पछिल्लो विवादलाई हेर्दा दुवै पक्षले आफ्नो राजनीतिक वैधता स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । विशेष महाधिवेशन पक्षधरले १५औँ महाधिवेशन सम्पन्न गरी नयाँ कार्यसमितिलाई जिम्मेवारी दिने प्रक्रिया अघि बढाइसकेको छ । अर्कोतर्फ, नियमित महाधिवेशन पक्षधर देउवा समूहले मंसिरको अन्तिमतिर १५औँ महाधिवेशन गर्ने तयारी गरिरहेको छ । एउटै पार्टीभित्र दुईवटा राजनीतिक प्रक्रियाले निरन्तरता पाउनु कांग्रेसको संगठनात्मक संकट कति गहिरिएको छ भन्ने संकेत हो । यस्तो अवस्थामा शेखरले दुवै पक्षलाई मिलाउने प्रयास गर्नु स्वाभाविक देखिए पनि उनको अभियानको राजनीतिक आधार र अन्तिम लक्ष्य अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन । उनी पार्टी एकताको सूत्रधार बन्न चाहन्छन् कि आगामी नेतृत्वका लागि आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्न खोजिरहेका छन् भन्ने प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन । एकताको अभियानलाई सफल बनाउन केवल असन्तुष्टि व्यक्त गरेर पुग्दैन, त्यसका लागि स्पष्ट राजनीतिक प्रस्ताव, दुवै पक्षलाई स्वीकार्य हुने सहमति र आफ्नो भूमिकाबारे प्रस्ट निर्णय आवश्यक हुन्छ ।

शेखरको राजनीतिक आधार कमजोर हुँदै गएको हो ?
कांग्रेसभित्र शेखर कोइरालालाई कुनै समय नेतृत्व परिवर्तनको सम्भावित केन्द्रका रूपमा हेरिन्थ्यो । पार्टीको परम्परागत नेतृत्वप्रति असन्तुष्ट कार्यकर्ता र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीच उनले आफ्नो राजनीतिक स्थान बनाएका थिए । तर पछिल्लो घटनाक्रमले उनको वरिपरिको शक्ति सन्तुलन बदलिएको देखिन्छ । शेखर निकट मानिएका गोविन्द पोखरेल, रामचन्द्र अधिकारी र चन्द्र भण्डारीजस्ता नेताहरू अलग राजनीतिक धारमा पुगेका छन् । डा. सुनिल शर्मासमेत गगन थापा पक्षमा सक्रिय भएको अवस्था छ । चन्द्र भण्डारी उपसभापतिमा निर्वाचित हुनु पनि कांग्रेसभित्र शेखरको पुरानो राजनीतिक समूह पहिलेको अवस्थामा नरहेको संकेतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यसले शेखरको नेतृत्व क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको मात्र होइन, उनीसँग रहेको राजनीतिक सम्भावनालाई पनि चुनौती दिएको छ । कुनै समय आफ्नै समूहको बलमा पार्टी नेतृत्वलाई चुनौती दिन सक्ने अवस्थामा रहेका शेखर अहिले आफ्नै निकट नेताहरूको राजनीतिक दिशा परिवर्तनका कारण नयाँ समीकरण खोज्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । उनले गगन थापा समूहसँग समयमै सहकार्य गरेको भए आफ्नो राजनीतिक प्रतिष्ठा र संगठनात्मक प्रभाव जोगाउन सक्ने सम्भावना थियो भन्ने तर्क पनि पार्टीभित्र सुनिन्छ । तर अहिले दुवै पक्षबाट दूरी राखेर एकताको अभियान चलाउँदा उनको भूमिका कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने प्रश्न छ । नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा रहेका नेताहरूले आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुनिश्चित नभएसम्म अरूको अभियानलाई सहजै स्वीकार गर्ने अवस्था हुँदैन ।

देउवा समूहको भविष्य र पुरानो शक्ति संरचना
कांग्रेसको अर्को चुनौती पुरानो नेतृत्वसँग जोडिएको शक्ति संरचना हो । शेरबहादुर देउवालाई केन्द्रमा राखेर पार्टी र सत्तामा प्रभाव कायम गर्दै आएका नेताहरू अहिले नयाँ राजनीतिक परिस्थितिका कारण दबाबमा देखिन्छन् । लामो समयसम्म नेतृत्वको निकटताका आधारमा राजनीतिक अवसर प्राप्त गर्दै आएका नेताहरूका लागि पार्टीभित्रको शक्ति समीकरण बदलिनु आफ्नो भविष्यसँग जोडिएको विषय बनेको छ । जेनजी आन्दोलनपछि पुराना राजनीतिक नेतृत्व र उनीहरूको कार्यशैलीमाथि उठेका प्रश्नले कांग्रेसलाई पनि प्रभावित गरेको छ । देउवाको राजनीतिक प्रभाव, नेतृत्वको निरन्तरता र पार्टीभित्रको भूमिका अब पहिलेजस्तो सहज छैन । विधानअनुसार उनी पुनः सभापति बन्ने अवस्था नरहेकाले पनि देउवा समूहले आगामी नेतृत्व र आफ्नो राजनीतिक स्थानबारे नयाँ रणनीति बनाउनुपर्ने देखिन्छ । तर देउवाको विकल्प खोज्ने विषय मात्र कांग्रेसको समस्या होइन । पार्टीको नेतृत्व परिवर्तनसँगै राजनीतिक संस्कार, संगठन सञ्चालनको शैली र कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध पनि बदलिनुपर्छ । नेतृत्वको अनुहार फेरिएर मात्र कांग्रेसको संकट समाधान हुँदैन । पार्टीलाई सीमित नेताको स्वार्थ, पारिवारिक विरासत र सत्ता केन्द्रित राजनीतिक अभ्यासबाट बाहिर निकाल्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने नै मुख्य प्रश्न हो । चुनदेवीतिर सक्रिय रहेका बलबहादुर केसी, मोहन बस्नेत र पूर्णबहादुर लामाजस्ता नेताहरूको भूमिकाले पनि कांग्रेसभित्र नयाँ समीकरण बन्ने वा पुरानै शक्ति संरचना पुनः सक्रिय हुने भन्ने विषयमा प्रभाव पार्न सक्छ । त्यस्तै प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधि, कृष्ण सिटौला र डा. प्रकाशशरण महतजस्ता नेताहरूका राजनीतिक योजनाले पनि आगामी नेतृत्वको समीकरण निर्धारण गर्नेछन् । तर यी सबै प्रयासको परिणाम के हुन्छ भन्ने अहिले नै निश्चित छैन ।

एकता कि नेतृत्वको नयाँ प्रतिस्पर्धा ?
कांग्रेसमा अहिले एकताको आवश्यकता सबैले स्वीकार गरेजस्तो देखिए पनि एकताको आधारमा सहमति जुटेको छैन । कसले नेतृत्व गर्ने, कुन प्रक्रियाबाट नेतृत्व चयन गर्ने, विशेष महाधिवेशनबाट बनेको संरचनाको हैसियत के हुने र नियमित महाधिवेशनको तयारीलाई कसरी अघि बढाउने भन्ने प्रश्नको जवाफ नदिई एकताको नारा मात्रले परिणाम दिन सक्दैन । शेखर कोइरालाका लागि पनि यही मुख्य परीक्षा हो । उनले एकताको पक्षमा उभिएर दुवै समूहलाई संवादमा ल्याउन सक्छन् भने उनको राजनीतिक भूमिका अर्थपूर्ण बन्न सक्छ । तर एकताको नाममा नेतृत्वको आकांक्षा मात्र अघि बढाउने हो भने त्यो अभियानले थप अन्योल सिर्जना गर्न सक्छ । गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माजस्ता नेताहरू नयाँ पुस्ताको राजनीतिक अपेक्षासँग जोडिएका छन् । उनीहरूलाई केवल भाइभतिजा वा आफूभन्दा पछिल्लो पुस्ताका नेता भनेर हेर्ने होइन, पार्टीभित्रको नयाँ जनमत र नेतृत्वको दाबेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था छ । कांग्रेसको भविष्य उनीहरूलाई कसरी समेटिन्छ भन्ने विषयसँग पनि जोडिएको छ । शेखरले नेतृत्व लिन चाहेका हुन् भने त्यसका लागि स्पष्ट रूपमा आफ्नो राजनीतिक योजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ । नेतृत्व नलिई एकताको मध्यस्थता गर्ने हो भने पनि त्यसको सीमा र उद्देश्य प्रस्ट हुनुपर्छ । अन्यथा उनको तटस्थता दुवै पक्षलाई पर्खाउने तर कुनै निष्कर्षमा नपुग्ने राजनीतिक अवस्थामै सीमित हुन सक्छ ।

कांग्रेस मात्र होइन, वामपन्थी दलमा पनि पुस्तान्तरणको आवश्यकता
नेपाली कांग्रेसको संकटलाई एउटा पार्टीको आन्तरिक विवादका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । नेपालको समग्र राजनीतिमा पुरानो नेतृत्व र नयाँ पुस्ताबीचको दूरी बढ्दै गएको छ । कांग्रेसमा गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा, माओवादी धारमा लेखनाथ न्यौपाने र माधव सापकोटा तथा एमालेमा गोकर्ण विष्ट र गोकुल बाँस्कोटाजस्ता नेताहरूलाई पार्टीको नीति निर्माण र राजनीतिक परिचालनमा थप जिम्मेवारी दिने हो भने राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ बहस सुरु हुन सक्छ । युवा नेताहरूलाई अगाडि सार्नु भनेको उमेरका आधारमा नेतृत्व परिवर्तन गर्नु मात्र होइन । उनीहरूले पार्टीको पुरानो कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाउने, नयाँ राजनीतिक एजेन्डा प्रस्तुत गर्ने र जनतासँगको सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्ने क्षमता देखाउनुपर्छ । पुराना नेताहरूले पनि आफूले बनाएको राजनीतिक विरासतको संरक्षण गर्ने नाममा नयाँ पुस्ताको बाटो रोक्नु हुँदैन । जेनजी आन्दोलनले पुराना राजनीतिक दललाई दिएको सन्देश पनि यही हो—नेतृत्वको निरन्तरता मात्र राजनीतिक स्थायित्व होइन । जनताको अपेक्षा, जवाफदेहिता, सुशासन र अवसरको न्यायपूर्ण वितरण सुनिश्चित गर्न नसक्ने नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढ्छ । त्यसैले कांग्रेस, एमाले र माओवादी सबैले आफ्नो संगठनभित्र पुस्तान्तरण र नेतृत्व विकासको प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ । पुराना दलसँग अझै ठूलो संगठनात्मक आधार, अनुभवी कार्यकर्ता र राजनीतिक इतिहास छ । तर इतिहासको गौरव मात्रै वर्तमानको जनसमर्थन कायम राख्ने आधार बन्न सक्दैन । जनताले अहिले परिणाम खोजिरहेका छन् । पार्टीभित्रको गुटबन्दी, पदको भागबन्डा र नेतृत्वको व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय मुद्दामा स्पष्ट धारणा राख्न सक्ने नेतृत्वको आवश्यकता छ ।

शेखरका लागि अवसर कि राजनीतिक अन्योल ?
डा. शेखर कोइरालाले अहिले अपनाएको बाटो जोखिमपूर्ण भए पनि अवसरविहीन भने छैन । कांग्रेसका दुवै पक्षप्रति असन्तुष्ट रहेका नेता तथा कार्यकर्तालाई एउटै ठाउँमा ल्याउन सके उनी पार्टीभित्र नयाँ राजनीतिक केन्द्र निर्माण गर्न सक्छन् । तर त्यसका लागि उनको अभियान केवल असन्तुष्ट नेताहरूको जमघटमा सीमित हुनु हुँदैन । पार्टीको भविष्य, नेतृत्वको स्वरूप, संगठनात्मक सुधार र जनतासँगको सम्बन्धबारे ठोस प्रस्ताव आवश्यक छ । उनले पुरानो नेतृत्वको सेवक बनेर पार्टी र सत्तामा प्रभाव कायम राख्ने प्रवृत्तिलाई चुनौती दिन सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण छ । कोइराला परिवारको राजनीतिक विरासतले उनलाई परिचय दिएको हुन सक्छ, तर त्यसैका आधारमा नयाँ पुस्ताको विश्वास प्राप्त गर्न सम्भव छैन । राजनीतिक वैधता अहिले काम, दृष्टिकोण र जवाफदेहिताबाट स्थापित गर्नुपर्ने समय हो । कांग्रेसको एकता शेखरको व्यक्तिगत राजनीतिक भविष्यसँग मात्र जोडिएको विषय होइन । यो पार्टीको संस्थागत अस्तित्व, लोकतान्त्रिक अभ्यास र आगामी निर्वाचनमा जनतासँग गर्ने राजनीतिक संवादसँग सम्बन्धित छ । त्यसैले उनले आफ्नो तटस्थतालाई अनिश्चितकालसम्म लम्ब्याउनुभन्दा कुन पक्षमा, कुन एजेन्डाका साथ र कस्तो नेतृत्व संरचनाका लागि उभिने भन्ने स्पष्ट पार्नुपर्ने देखिन्छ । कांग्रेसलाई एकताबद्ध बनाउने काम कुनै एक नेताको चाहनाले मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि सबै पक्षले आफ्नो अडानमा पुनर्विचार गर्नुपर्छ । नेतृत्वको आकांक्षाभन्दा पार्टीको भविष्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । शेखर कोइरालाले यो अवसरलाई राजनीतिक उचाइमा रूपान्तरण गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरा उनको आगामी निर्णयले निर्धारण गर्नेछ । तटस्थता सधैँ राजनीतिक शक्ति हुँदैन; सही समयमा स्पष्ट निर्णय लिन नसके त्यो कमजोरीका रूपमा पनि देखिन सक्छ ।